Hình 1: Vị trí xây đập thủy điện Don Sahong, Lào. Nguồn: TERRA

Năm 2011, Chính phủ Lào tuyên bố khởi công xây dựng thủy điện Xayaburi bất chấp sự phản đối của dư luận trong khu vực. Tiếp đó, cuối năm 2013, Chính phủ Lào tuyên bố xây dựng Thủy điện Don Sahong thuộc huyện Khong, tỉnh Champasak, miền Nam Lào. Nếu tất cả các dự án thủy điện trên dòng chính sông Mê Công đều được tiến hành xây dựng và vận hành thành công thì 54% tổng số diện tích hoa màu hai bên bờ sông chắc chắn bị mất, cùng với mất những diện tích đất để làm hồ chứa trên dòng chính và tuyến dây tải điện, ước tính có giá trị 25,1 triệu USD/năm. Giảm tải lượng dih dưỡng chắc chắn phải cần 24 triệu USD/năm để duy trì năng suất nông nghiệp – 33% là ảnh hưởng thủy điện dòng chính sông Mekong

Vào tháng 9/2013, Chính phủ Lào thông báo đến Ủy hội Sông Mê Công (MRC) về chủ trương xây dựng thủy điện Don Sahong kèm theo các thông tin liên quan về dự án cho MRC để đảm bảo tuân thủ Thủ tục về thông báo được quy định ở Thủ tục Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (PNPCA).
Ảnh hưởng từ thủy điện Don Sahong và chuỗi 11 thủy điện đến Đồng bằng sông Cửu Long
Theo đánh giá Môi trường chiến lược, Việt Nam có khả năng “tổn thất tổng thể về kinh tế” và các cộng đồng nghèo ở Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) sẽ phải gánh chịu.
• Dòng chảy: Các dự án dòng chính Mê Công sẽ làm thay đổi dòng chảy của sông , bao gồm cả vùng ven biển và vùng biển khơi. Sự thay đổi này kết hợp với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và nước biển dâng sẽ làm gia tăng sự xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của Đồng bằng sông Cửu Long.
• Nông nghiệp: Nông nghiệp sẽ bị ảnh hưởng bất lợi do phát triển thủy điện dòng chính vì đất nông nghiệp bị ngập nước và vườn tược hai bờ sông bị mất đi. Khi các đập thủy điện dòng chính được xây dựng xong, tải lượng phù sa hàng năm của Sông Mê Công (160 triệu tấn) sẽ giảm còn ¼. Mất phù sa kết hợp với hiện tượng giảm bồi lắng ven biển dẫn đến mất cơ hội mở rộng lãnh thổ vùng ĐBSCL.
• Thủy sản: Đập thủy điện sẽ cản trở sự di cư của các loài cá trên dòng Mê Công. Hiện nay đã có 708 loài cá trên sông đã được chính thức định danh, và con số này có thể lên 1200 loài. Sự đa dạng sống này càng tăng dần về phía hạ lưu. Kênh dẫn cá vượt thủy điện thiết kế trong các công trình thuỷ điện không phải là phương án có tính thực tiễn. Theo số liệu World Fish Center, lượng cá di cư trên Sông Mê Công ở một số nơi đạt 30 tấn/giờ. Vì vậy, một khi vẫn chưa chắc về các tác động của thủy điện thì chúng ta không nên đánh cược với nguồn tài nguyên phong phú này.
• Tác động xã hội: Việt Nam sẽ có khoảng 14 triệu nông dân và ngư dân bị ảnh hưởng gián tiếp do có thu nhập chủ yếu từ sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Sinh kế của ít nhất 2,1 triệu người chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp. Trong số này, 106.942 sẽ phải chịu tác động trực tiếp từ 11 dự án dòng chính hạ lưu Mê Công vì mất nhà cửa, đất đai và buộc phải tái định cư. Hơn 2 triệu người sống trong các vùng hồ chứa, các địa điểm xây đập và ngay phía hạ lưu của các con đập dòng chính sẽ chịu rủi ro lớn nhất.
Quy trình tham vấn trước PNPCA và tiếng nói của dư luận trong khu vực
Thủ tục Tham vấn trước là gì?
Năm 1995, chính phủ 4 nước là Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam đã ký Hiệp ước thúc đẩy hợp tác trong việc sử dụng và quản lý lưu vực hạ lưu sông Mê Công. Theo hiệp ước này, các quốc gia thành viên phải tiến hành quy trình Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (gọi tắt là Thủ tục Tham vấn trước) với các quốc gia thành viên về việc các dự án quy hoạch trên dòng chính của sông Mê Công nói chung, hiện nay là 2 dự án Xayabury và Don Sahong.
Các diễn biến chính của thủy điện Don Sahong
30/9/2013: CHND Lào thông báo về dự án xây dựng thủy điện Don Sahong đến Ban Thư kí MRC.
10-12/11/2013: Chính phủ Lào tổ chức một chuyến đi thực địa cho đại biểu của các nước thành viên MRC, nhân viên ngoại giao, các tổ chức phi chính phủ và truyền thông đi quan sát khu vực xây thủy điện trong mùa mưa.
16/1/2014: MRC tổ chức một phiên đặc biệt để Ủy Ban Liên Hợp thảo luận về dự án Don Sahong. Các nước thành viên không thống nhất được về Thủ tục mà dự án cần thực hiện và do đó đề nghị Hội đồng MRC tiếp tục giải quyết.
22/1/2014: Chính Phủ Lào đề nghị Ban Thư kí MRC cung cấp các tài liệu về cá, thủy văn và chất lượng nước để hỗ trợ việc đánh giá các tác động có thể gây ra bởi dự án.
27/1/2014: Ban Thư kí MRC cung cấp thông tin theo yêu cầu của Lào.
7/3/2014: Chính phủ Lào tổ chức Hội Thảo Tham vấn kỹ thuật tại thủ đô Vientiane, Lào để thảo luận về các đánh giá ban đầu đối với dự án với sự tham dự của các đại biểu đến từ các nước thành viên MRC, Ban Thư kí MRC, các đối tác phát triển (nhà tài trợ, các tổ chức khu vực và quốc tế) và các tổ chức phi chính phủ. Đơn vị thực hiện dự án, tập đoàn Mega First Corporation Berhard, đã trình bày về phương án giám sát nguồn cá.
11-12/3/2014: Chính phủ Lào tổ chức chuyến đi thực địa thứ hai đến khu vực dự kiến xây Thủy điện Don Sahong cho các đại diện đến từ các nước thành viên MRC, Ban Thư kí, các đối tác phát triển, các tổ chức phi chính phủ và giới truyền thông để quan sát địa điểm trong mùa khô.
26/6/2014: Hội đồng MRC thảo luận về kết quả cuộc họp của Ủy Ban Liên Hợp trước đó về dự án thủy điện Don Sahong và quyết định về thủ tục dự án cần tuân thủ.
Ủy hội sông Mê Công Việt Nam phối hợp cùng Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam tổ chức tiến trình tham vấn Trước đối với cộng đồng người dân tại ĐBSCL bắt đầu từ ngày 13 đến ngày 28 tháng 11 năm 2014 tại 6 tỉnh bao gồm tỉnh Vĩnh Long, tỉnh An Giang, tỉnh Sóc Trăng, tỉnh Kiên Giang, tỉnh Cà Mau và thành phố Cần Thơ. Kết quả của các buổi tham vấn lấy ý kiến người dân sẽ được tổng hợp thành báo cáo gửi đến Ủy hội Sông Mê Công. Sau đó, vào tháng 1/2015, báo cáo cuối cùng sẽ được trình bày trước cuộc họp của bộ trưởng các nước trong Ủy hội.
Các bên được thông báo đã phản hồi như thế nào?
• Chính phủ Lào vẫn quyết tâm theo đuổi kế hoạch đã đưa ra.
• Vì là hai quốc gia cuối nguồn và sẽ chịu thiệt hại nặng nề nhất, Chính phủ Việt Nam và Campuchia đã đề nghị trì hoãn ít nhất 10 năm các dự án thủy điện trên dòng chính Mê Công . Tiến hành đánh giá tác động từ thủy điện có sự tham gia của Lào đối với thủy điện Don Sahong.
• Ngày 01/11/2013 Liên minh Bảo vệ sông Mê Công (Save the Mekong Coalition – SMC) đã gửi Thư ngỏ đến Thủ tướng bốn quốc gia thành viên MRC là Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam yêu cầu ngừng ngay dự án xây đập Don Sahong, đồng thời kêu gọi các cộng đồng khu vực tham gia ký tên.
• Liên minh Bảo vệ sông Mê Công vừa có thư đề ngày 10/09/2014 gởi lên các Thủ tướng Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam bày tỏ nỗi lo ngại về quá trình tham vấn trước đối với dự án đập thủy điện Don Sahong tại Lào. SMC cho rằng, Quy trình Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (PNPCA) cho việc xây dựng đập Don Sahong của Chính phủ Lào là không hợp lệ.
Mê Công – Dòng sông mẹ của Đồng bằng sông Cửu Long
Sông Mê Công là dòng sông dài thứ 12 trên thế giới với chiều dài hơn 4800km chảy qua sáu quốc gia. Đây là dòng sông mẹ nuôi sống hơn 60 triệu người trong lưu vực, từ Tây Tạng (Trung Quốc), Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, và Việt Nam. Sông Mê Công chảy vào Việt Nam qua sông Tiền (Tiền Giang) và sông Hậu (Hậu Giang) rồi đổ ra biển Đông theo 9 nhánh là Định An, Ba Thắc, Trần Đề, Đại, Tiểu, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu và Ba Lai nên còn gọi là sông Cửu Long. Dòng sông mang phù sa nuôi cây lúa và là nguồn cung cấp thủy sản nước ngọt có giá trị ròng từ 82 đến 147 ngàn tỉ đồng.

Các bạn Đoàn viên thanh niên có thể tham gia ký tên kêu gọi ngừng dự án tại liên kết NÀY

Tài liệu tham khảo:

– Tài liệu từ Ủy ban Sông Mê Công Việt Nam (Vietnam National Mê Công Committee – VNMC), Tổ chức Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam (Vietnam Rivers Network – VRN), Tổ chức Sông ngòi Quốc tế – International Rivers, Tổ chức Bảo vệ sông Mê Công – Save the Mê Công coalition.
– A rapid impact assessment of Mê Công Mainstream dams on the livelihood of the people in Mê Công Delta – Vietnam River Network.
– Tài liệu từ Bộ Tài nguyên Môi trường.
– Đánh giá Môi trường Chiến lược của Thủy điện dòng chính Mê Công– Báo cáo cuối cùng.